Câu chuyện người lao động có tay nghề nhưng chưa có bằng cấp, chứng chỉ nghề đang ngày càng được quan tâm trong quá trình hoàn thiện cơ chế đánh giá, công nhận năng lực thực tế. Thay vì chỉ căn cứ vào quá trình học chính quy, người lao động có thể được đánh giá kỹ năng hình thành từ đào tạo tại doanh nghiệp, học tại nơi làm việc hoặc kinh nghiệm thực tế. Đây là hướng tiếp cận đáng chú ý trong bối cảnh thị trường lao động ngày càng quan tâm đến khả năng thực hiện công việc bên cạnh văn bằng, chứng chỉ đào tạo. 

Theo các quy định hiện hành về đánh giá, công nhận kỹ năng nghề, người lao động có thể đăng ký tại tổ chức đánh giá kỹ năng nghề quốc gia và được kiểm tra về kiến thức, kỹ năng thực hành, khả năng xử lý công việc cũng như tuân thủ các yêu cầu an toàn. Người đáp ứng tiêu chuẩn kỹ năng nghề quốc gia được cấp chứng chỉ để xác nhận năng lực thực tế. Nội dung này cũng được trao đổi tại Hội thảo quốc gia về Khung tham chiếu trình độ ASEAN ngày 21/8, qua đó cho thấy sự quan tâm ngày càng lớn đối với việc ghi nhận năng lực hình thành từ quá trình làm việc.

Tuy vậy, chứng chỉ kỹ năng nghề không đồng nghĩa với bằng cấp đào tạo. Khung trình độ quốc gia Việt Nam gồm 8 bậc, trong khi hệ thống kỹ năng nghề gồm 5 bậc và tập trung vào khả năng thực hiện công việc. Hiện chưa có quy định một bậc kỹ năng nghề được tự động quy đổi thành một trình độ đào tạo tương ứng. Sự phân biệt này đặc biệt quan trọng khi tư vấn việc làm: chứng chỉ kỹ năng nghề có thể là căn cứ xác nhận năng lực, nhưng không thay thế các điều kiện về văn bằng trong những vị trí mà pháp luật hoặc doanh nghiệp quy định cụ thể.

Toàn cảnh hội thảo quốc gia về Khung tham chiếu trình độ Asean ngày 21/8

Từ góc độ kết nối cung - cầu lao động, việc chuẩn hóa và công nhận kỹ năng thực tế có thể giúp quá trình chuyển từ kinh nghiệm làm việc sang cơ hội việc làm mới thuận lợi hơn. Trong phạm vi số liệu do Trung tâm Dịch vụ Việc làm Thành phố Hồ Chí Minh tổng hợp trong 6 tháng đầu năm 2026, nhu cầu tuyển dụng ở nhóm vận hành máy - sản xuất có đào tạo, tay nghề đạt 29.707 lượt; nhu cầu đối với công nhân kỹ thuật không bằng/chứng chỉ chiếm 26,07%. Những số liệu này cho thấy bên cạnh trình độ đào tạo chính quy, thị trường vẫn có không gian tuyển dụng đáng kể đối với nhóm lao động kỹ thuật và lao động có năng lực nghề thực tế.

Hướng đi này cũng phù hợp với định hướng chính sách mới. Quyết định số 1538/QĐ-TTg ngày 12/8/2026 đặt yêu cầu đổi mới đào tạo nguồn nhân lực gắn với nhu cầu của thị trường lao động và doanh nghiệp; khuyến khích doanh nghiệp tham gia đào tạo, thực hành, đánh giá kỹ năng và tuyển dụng. Kế hoạch đồng thời yêu cầu xây dựng, cập nhật chuẩn kỹ năng nghề quốc gia, đẩy mạnh đánh giá, công nhận kỹ năng nghề, công nhận kết quả học tập và kinh nghiệm làm việc; cùng với nâng cao chất lượng dịch vụ việc làm, tư vấn, hướng nghiệp, đào tạo kỹ năng và hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp cho lao động đô thị.

Cần đổi mới đào tạo nguồn nhân lực gắn với nhu cầu của thị trường lao động và doanh nghiệp

Với các Trung tâm dịch vụ việc làm, sự chuyển dịch từ việc chỉ nhìn vào “bằng cấp gì” sang đồng thời xác định “làm được gì” có thể mở rộng cách thức tư vấn và kết nối lao động. Thông tin về tiêu chuẩn nghề, đánh giá kỹ năng và các lộ trình bổ sung năng lực có thể được tích hợp sâu hơn vào hoạt động tư vấn, giúp người lao động nhận diện giá trị của kinh nghiệm đã tích lũy, đồng thời giúp doanh nghiệp tiếp cận ứng viên phù hợp hơn với yêu cầu thực tế của vị trí việc làm. Đây cũng là một hướng cần tiếp tục theo dõi khi hệ thống công nhận kỹ năng nghề và cơ chế liên thông giữa học tập - kinh nghiệm - việc làm tiếp tục được hoàn thiện.

Lê Tân